​परिचय
​नेपालका आदिवासी तामाङ समुदायको आफ्नै मौलिक इतिहास, दर्शन, र सांस्कृतिक परम्परा छ । तर, कालान्तरमा धार्मिक तथा राज्यका नीतिगत प्रभावका कारण तामाङका कतिपय मौलिक पर्व र संस्कारहरू अन्य धर्म-संस्कृतिसँग मिसिन पुगे वा तिनको मौलिक स्वरूप धमिलिन गयो । यसैको एउटा प्रत्यक्ष उदाहरण हो तामाङ समुदायले मनाउने 'म्हेनिङ' र हिन्दुहरूको 'दशैँ' बीचको भ्रम । बाहिरबाट हेर्दा एउटै मौसम र समयमा परेको जस्तो देखिए पनि म्हेनिङ र दशैँ पूर्ण रूपमा फरक जगमा उभिएका पर्वहरू हुन ।

​१. प्रारम्भिक चरण: बोन धर्म र 'म्हेनिङ' को मौलिक जग
​तामाङ समाजको आदिम इतिहास बोन धर्म (प्रकृति र पुर्खा पूजक परम्परा) सँग जोडिएको छ । बोन परम्परामा आधारित तामाङ जीवनशैलीमा प्रकृति, भूमि, र आफ्ना पितृहरूलाई सर्वोपरि मानिन्छ ।
​म्हेनिङ कुनै धार्मिक युद्ध वा पौराणिक देवी-देवताको विजयोत्सव होइन । यो त नयाँ बाली भित्र्याउने समयमा प्रकृतिको आभार व्यक्त गर्ने र आफ्ना पुर्खा खेप्पास्हुङ तथा छ्योरे/कुलको पूजा गर्ने मौलिक सांस्कृतिक पर्व हो । यस अवसरमा बोन्पो (झाँक्री) र ताम्बाहरूको विशेष भूमिका हुन्थ्यो, जहाँ पुर्खाको सम्झना, कुलको पूजा र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गरिन्थ्यो ।

​२. बौद्ध धर्मको प्रवेश र बोन्पो-लामा द्वन्द्व
​पछि हिमाली क्षेत्र र तिब्बतबाट तामाङ भूगोलमा वज्रयान बौद्ध धर्मको प्रवेश भयो । बौद्ध धर्मको प्रवेशसँगै तामाङ समाजभित्र बोन परम्परा र बौद्ध दर्शनबीच वैचारिक द्वन्द्व सिर्जना भयो । बौद्ध धर्मले 'अहिंसा' (जीव हिंसा नगर्ने) मा जोड दिन्थ्यो भने बोन परम्परामा बलि वा उग्र विधिहरू विद्यमान थिए ।
​यही सांस्कृतिक टकरावका कारण तामाङ लोककथाहरूमा 'बोन्पो र लामाबीचको लडाइँ' का अनेकौँ प्रसङ्ग र आख्यानहरू आज पनि सुन्न पाइन्छन । समयक्रममा यी दुई दर्शनबीच समन्वय त भयो (जस्तै: जन्म, कुलपुजा र प्रकृतिको काममा बोन्पो र मृत्यु संस्कारमा लामा), तर यसले तामाङ समाजको सांस्कृतिक संरचनामा पहिलो ठूलो रूपान्तरण ल्याइदियो ।

​३. हिन्दुकरण, सञ्चारमाध्यम र सांस्कृतिक दिग्भ्रम
​मध्यकाल र शाह-राणा कालपछि राज्यको एकात्मक धार्मिक नीतिका कारण तामाङ परम्पराहरू द्रुत गतिमा हिन्दुकृत हुन थाले ।
​सञ्चारमाध्यम र सत्ताको प्रभाव: सञ्चारमाध्यमहरूले निरन्तर "दशैँ हिन्दुहरूको महान् चाड" भनेर प्रचार गरिरहे र यसमा दुर्गा पूजा तथा पौराणिक कथाहरू जोडिए । राज्यको दबाब र आमसञ्चारको प्रभावका कारण तामाङहरूले मनाइरहेको 'म्हेनिङ' लाई पनि समाजले 'दशैँ' नै हो भन्ने गलत बुझाइ बनाउन पुग्यो ।
​अतिक्रमण: यसरी तामाङहरूको आफ्नै कुलपुजा (खेप्पास्हुङ) र प्रकृति पूजाको मौलिक स्वरूपमाथि हिन्दु रीतिरिवाज हाबी हुन पुग्यो, जसले तामाङ समाजलाई झनै दिग्भ्रमित बनायो ।

​४. २०५०/५१ को दशैँ बहिष्कार आन्दोलन र त्यसको असर
​नेपालमा २०५०/५१ सालतिर जनजातीय जागरणसँगै 'दशैँ बहिष्कार आन्दोलन' चल्यो । राजनीतिक र सामाजिक रूपमा यो आन्दोलनले दशैँ हिन्दु शासकहरूको पर्व हो भन्ने विषयलाई स्थापित त गर्‍यो, तर यसको एउटा अप्रत्यक्ष नकारात्मक असर तामाङ समाजमा पनि पर्न गयो ।
​तामाङहरूले पनि 'म्हेनिङ' लाई 'दशैँ' नै सम्झिएका कारण दशैँ छोड्ने क्रममा आफ्नो पुर्ख्यौली परम्परा— म्हेनिङ र खेप्पास्हुङ पूजा— समेत छोड्न पुगे । दशैँ र म्हेनिङ फरक हुन भन्ने सूक्ष्म भिन्नता बुझ्न नसक्दा आफ्नो मौलिक परम्परा नै ओझेलमा पर्ने स्थिति सिर्जना भयो ।

​५. वर्तमान जागरण: खोजराज गोलेको बहस र पुनर्जागरण
​विगत ८/९ वर्ष यता सांस्कृतिक अध्येता खोजराज गोले लगायतका तामाङ बौद्धिकहरूले "म्हेनिङ र दशैँ पूर्ण रूपमा अलग हुन्" भन्ने विषयलाई सशक्त रूपमा बहसमा ल्याए ।
​यस बहसपछि धेरै तामाङहरूमा 'झल्यास्स' चेत खुलेको छ । म्हेनिङ भनेको हिन्दुहरूको दशैँ नभई तामाङ जातिको मौलिक बोन परम्पराबाट विकास भएको, खेप्पास्हुङ र छ्योरे पूजा गरिने पितृ तथा प्रकृति पर्व हो भन्ने कुरामा अहिले तामाङ समाजभित्र व्यापक बहस र पुनर्जागरण सुरु भएको छ ।

​निष्कर्ष
​तामाङ समाजको इतिहास बोनबाट बौद्ध र पछि हिन्दु राजनीतिक-सांस्कृतिक अतिक्रमणको जटिल मोडहरूबाट गुज्रिएको छ । म्हेनिङलाई दशैँ सम्झिनु वा दशैँ त्याग्दा म्हेनिङ नै बिर्सिनु ऐतिहासिक अज्ञानताको परिणाम थियो । तर आज बहस र अनुसन्धानका माध्यमबाट तामाङ समाज आफ्नो वास्तविक पहिचान र खेप्पास्हुङ परम्परातर्फ फर्किंदैछ । म्हेनिङलाई यसको मौलिक बोन स्वरूपमा बुझ्नु र जोगाउनु नै तामाङ सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण गर्नु हो ।