दशैँ नेपालको सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण चाडमध्ये एक हो। तर नेपालबाहिर बस्ने नेपालीहरूका लागि दशैँ केवल एउटा चाड मात्र होइन; यो आफ्नो जन्मभूमि, परिवार, बाल्यकालका सम्झना र घरको आत्मीयतासँग जोडिएको भावनात्मक सम्बन्ध पनि हो। कहिलेकाहीँ, यही सम्बन्धले घर र परिवारबाट हजारौँ माइल टाढा पुगेका मानिसलाई दूरीको अनुभूति अझ गहिरोसँग गराउँछ।
हरेक वर्ष घटस्थापनासँगै विजयादशमीको टीका नजिकिँदै जाँदा विश्वभर रहेका नेपालीहरू आ–आफ्नै तरिकाले दशैँको तयारी गर्न थाल्छन्। कोही महिनौँअघि नै नेपाल जाने हवाई टिकट बुक गर्छन्। कोही साथीभाइ र समुदायका सदस्यहरूसँग मिलेर दशैँ मनाउने योजना बनाउँछन्। कतिपय भने फोन वा भिडियो कलमार्फत आफ्ना आमाबुबा र परिवारले टीका लगाएको दृश्य हेरेर चित्त बुझाउँछन्।
भौगोलिक दूरी बढेको छ, तर दशैँप्रतिको आत्मीयता हराएको छैन।संयुक्त राज्य अमेरिकामा बसोबास गर्दै सामाजिक तथा सामुदायिक नेतृत्वमा संलग्न रहेकी नेपालीका रूपमा मैले प्रवासमा दशैँ मनाउने अनुभवलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाएकी छु। विदेशमा नेपाली संस्कृति जोगाइराख्ने प्रयास र नेपालप्रतिको गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध दुवैलाई मैले समुदायमा देखेकी छु। मेरा लागि विदेशमा दशैँ मनाउनु भनेको एउटा चाड मनाउनु मात्र होइन; आफ्नो मातृभूमि, संस्कृति र पहिचानसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनु पनि हो।
नेपालबाहिर फैलिएको दशैँ
नेपालको सामाजिक र आर्थिक अवस्थालाई बुझ्न आज वैदेशिक बसाइँसराइलाई अलग राख्न सकिँदैन। रोजगारी, शिक्षा, परिवार पुनर्मिलन तथा अन्य अवसरका कारण लाखौँ नेपाली देशबाहिर बसोबास गरिरहेका छन्। उनीहरूको नेपालसँगको सम्बन्ध र योगदान विप्रेषण अर्थात् रेमिट्यान्समा मात्र सीमित छैन।
अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन संगठन (IOM) ले गैरआवासीय नेपाली संघ (NRNA) सँगको सहकार्य र नेपाल सरकारको परराष्ट्र मन्त्रालयसँगको समन्वयमा सन् २०२४ मा Mapping the Nepalese Diaspora नामक अध्ययन सार्वजनिक गरेको थियो। १६ देशमा केन्द्रित यस अध्ययनले विदेशमा रहेका नेपालीहरूको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था, नेपाल भ्रमण, भविष्यमा स्वदेश फर्कने चाहना र नेपालको विकासमा योगदान पुर्‍याउने सम्भावनालगायतका विषय समेटेको छ।
अध्ययनमा सहभागीमध्ये ९८.४ प्रतिशत नेपालमै जन्मिएका थिए। त्यस्तै, ६१.४ प्रतिशत उत्तरदाताले भविष्यमा नेपाल फर्केर पुनः बसोबास गर्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए। यी नतिजाले अध्ययनमा सहभागी नेपाली डायस्पोराका सदस्यहरूको नेपालसँगको सम्बन्ध र स्वदेश फर्कने चाहनाबारे महत्त्वपूर्ण संकेत गर्छन्। यद्यपि, यी सर्वेक्षणका नतिजा हुन्; सम्पूर्ण नेपाली डायस्पोराको अवस्था जनाउने राष्ट्रिय गणना होइनन्।
स्रोत: IOM, Mapping the Nepalese Diaspora (२०२४)
नेपालबाट भौगोलिक रूपमा टाढा रहेका, विशेषगरी अमेरिका र क्यानडामा बस्ने नेपालीहरूका लागि नियमित रूपमा नेपाल आउनु समय र खर्चका दृष्टिले चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। लामो हवाई यात्रा, कामबाट बिदा मिलाउनुपर्ने अवस्था, पारिवारिक जिम्मेवारी र यात्राको खर्चले घर फर्कने योजनालाई प्रभावित गर्न सक्छ।
दशैँको सन्दर्भमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—विदेशमा बस्ने कति नेपाली विशेषगरी दशैँ मनाउनकै लागि नेपाल फर्कन्छन्? उपलब्ध स्रोतहरूमा यसको छुट्टै राष्ट्रिय तथ्याङ्क पुष्टि गर्न सकिएन। त्यसैले समग्र अन्तर्राष्ट्रिय आगमनको सङ्ख्यालाई दशैँ मनाउन घर फर्कने नेपालीको सङ्ख्याका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
तर उपलब्ध अध्ययनले विदेशमा रहेका नेपालीहरूको नेपालसँग निरन्तर सम्बन्ध रहेको देखाउँछ। धेरै परिवारका लागि दशैँ नेपाल फर्कने योजना बनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर हुन सक्छ।
दशैँमा देशभित्रै हुने घरफिर्ती
अन्तर्राष्ट्रिय यात्राको चर्चा गर्नुअघि दशैँका बेला नेपालभित्रै हुने व्यापक आवागमनलाई बुझ्न आवश्यक छ।
सन् २०२६ को अक्टोबर ८ मा प्रकाशित समाचारअनुसार, दशैँका लागि करिब १० लाख मानिस सडकमार्ग हुँदै काठमाडौँ उपत्यकाबाट बाहिरिने अनुमान गरिएको थियो। हवाईमार्गबाट थप ३० हजारदेखि ३५ हजारसम्म यात्रु बाहिरिने अपेक्षा गरिएको थियो। यी प्रारम्भिक अनुमान थिए, अन्तिम यात्रु गणना होइनन्।
त्यस्तै, रेडियो नेपालले अक्टोबर १५ मा प्रकाशित गरेको समाचारअनुसार, घटस्थापनादेखि अक्टोबर १५ सम्म ३७ हजार ९६४ सवारीसाधनमा २ लाख ६२ हजार ७५३ यात्रुले काठमाडौँ उपत्यका छाडेका थिए।
स्रोत: The Kathmandu Post, ८ अक्टोबर २०२६ र Radio Nepal, १५ अक्टोबर २०२६
यी तथ्याङ्कले दशैँ नेपाली समाजमा कति व्यापक रूपमा जोडिएको छ भन्ने देखाउँछन्। दशैँ धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन; परिवार र आफन्तसँग पुनर्मिलन हुने समय पनि हो।
मानिसहरू गाउँ, सहर र पुर्ख्यौली घर फर्कन्छन्। आमाबुबा आफ्ना छोराछोरीको प्रतीक्षामा हुन्छन्। दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी विभिन्न ठाउँबाट एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। परिवारहरू टीका र जमराको दिनलाई केन्द्रमा राखेर आफ्ना योजना बनाउँछन्।
विदेशमा बस्ने नेपालीका लागि घर फर्कने यही चाहनाले अन्तर्राष्ट्रिय यात्राको रूप लिन्छ।
कतारमा काम गर्ने नेपाली नेपाल फर्कन सक्छन्। अस्ट्रेलियामा बस्ने परिवारले पनि नेपाल आउने योजना बनाउन सक्छ। अमेरिकामा बस्ने कसैले बिदा मिलाएर हवाई टिकटमा हजारौँ डलर खर्च गर्न सक्छ। तर कतिपयले चाहेर पनि नेपाल फर्कन सक्दैनन्।
दूरी फरक होला, परिस्थिति फरक होला, तर धेरैका लागि घर फर्कनुको प्रमुख कारण परिवारसँगको भेटघाट, आशीर्वाद र आत्मीयता हो।
दशैँ, प्रवास र आर्थिक सम्बन्ध
दशैँमा घर फर्कने यात्रासँग एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक पक्ष पनि जोडिएको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक वर्ष २०८१/८२ सम्बन्धी वार्षिक तथ्याङ्कअनुसार, उक्त वर्ष नेपालमा करिब १७ खर्ब २३ अर्ब २७ करोड रुपैयाँ विप्रेषण भित्रिएको थियो। यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा १९.२ प्रतिशत बढी हो। सोही अवधिमा नेपालको भ्रमण आय करिब ८८ अर्ब ६६ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ७.७ प्रतिशत बढी थियो।
स्रोत: नेपाल राष्ट्र बैंकका वार्षिक प्रतिवेदनहरू
विप्रेषण र भ्रमण आय फरक आर्थिक सूचक हुन्। विप्रेषणमा विदेशमा रहेका नेपालीले नेपालमा पठाएको रकम समावेश हुन्छ भने भ्रमण आयले नेपालमा विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने भ्रमणसम्बन्धी खर्चलाई जनाउँछ। यी दुवैलाई एउटै अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। साथै, भ्रमण आयको सम्पूर्ण रकम विदेशमा रहेका नेपालीको भ्रमणबाट आएको हो भन्ने निष्कर्ष पनि निकाल्न मिल्दैन।
यद्यपि, यी तथ्याङ्कले नेपालको अर्थतन्त्रमा अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्बन्ध र भ्रमणको महत्त्व देखाउँछन्।
दशैँमा नेपाल फर्कने नेपालीले हवाई टिकट, देशभित्रको यातायात, खाना, लत्ताकपडा, उपहार र पारिवारिक खर्चमा रकम खर्च गर्न सक्छन्। कतिपय आफन्तको घरमा बस्छन् भने कतिपय होटलमा बस्न सक्छन्। केही आफ्ना पुर्ख्यौली गाउँ पुग्छन्, त केहीले नेपालका विभिन्न ठाउँ घुम्ने अवसर पनि जुटाउँछन्।
यस्तो यात्रा परम्परागत पर्यटनभन्दा फरक हुन सक्छ, तर यसले स्थानीय बजार, यातायात, आतिथ्य सेवा र अन्य व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढाउन योगदान पुर्‍याउन सक्छ।
त्यसैले नेपालको पर्यटनसम्बन्धी बहसमा प्रवासी नेपालीको भ्रमणलाई पनि उचित महत्त्व दिन आवश्यक छ भन्ने मेरो धारणा छ।
काठमाडौँमा आफ्ना आमाबुबालाई भेट्न आउने नेपाली-अमेरिकी परम्परागत अर्थमा पर्यटक नहुन सक्छन्। अस्ट्रेलियाबाट आफ्नो पुर्ख्यौली गाउँ फर्कने नेपालीले पर्यटन प्याकेज नलिएको हुन सक्छ। तर उनीहरूको यात्राले पनि स्थानीय यातायात, बजार, व्यवसाय र पारिवारिक खर्चमार्फत आर्थिक गतिविधिमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ।
प्रवासी नेपालीसँग जोडिएको यो पक्षलाई बुझ्दा उनीहरूको योगदानलाई रेमिट्यान्सको रकममा मात्र सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन। परिवारसँगको सम्बन्ध, सांस्कृतिक निरन्तरता, स्वदेश भ्रमण र स्थानीय अर्थतन्त्रसँगको सम्पर्क पनि यसका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
घर फर्कन नसक्ने नेपालीहरूको दशैँ
यस कथाको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
नेपाल फर्कन चाहने सबै नेपालीका लागि घर फर्कन सम्भव हुँदैन।
विदेशमा काम गर्ने नेपालीहरूले रोजगारीसम्बन्धी प्रतिबन्ध, आर्थिक कठिनाइ, भिसासम्बन्धी समस्या र चाडपर्वका बेला बिदा पाउन नसक्नेजस्ता चुनौती सामना गर्न सक्छन्। विद्यार्थीका लागि शैक्षिक तालिका बाधक बन्न सक्छ भने बालबच्चा र परिवारको जिम्मेवारीले पनि यात्राको योजना प्रभावित गर्न सक्छ। केही नेपाली वर्षौँपछि दशैँ मनाउन घर फर्कन्छन् भने कतिपय विदेशमै काम गरिरहन बाध्य हुन्छन्।
कसैका लागि दशैँ परिवारसँग बसेर टीका लगाउने समय हो।
अरूका लागि त्यो भिडियो कलमा सीमित हुन्छ।
यो वैदेशिक बसाइँसराइको एउटा संवेदनशील यथार्थ हो। नेपालमा रहेका परिवारलाई आर्थिक सहयोग गरिरहेको व्यक्ति त्यही परिवारको महत्त्वपूर्ण चाडमा शारीरिक रूपमा उपस्थित हुन नसक्ने अवस्थामा हुन सक्छ। परिवारका लागि योगदान दिन सक्नु र परिवारसँगै बसेर चाड मनाउन पाउनु फरक अनुभव हुन्।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा नेपाली समुदायसँग काम गर्ने क्रममा मैले घर फर्कन नसक्नेहरूका लागि सामुदायिक अवसरहरूको महत्त्व बुझेकी छु।
विदेशमा आयोजना हुने सामुदायिक कार्यक्रमले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यस्ता कार्यक्रमले छुट्टाछुट्टै बसोबास गर्ने परिवारलाई एक ठाउँमा ल्याउँछन्। ज्येष्ठ पुस्ताले आफ्ना परम्परा निरन्तरता दिन पाउँछन् भने विदेशमै जन्मिएका वा हुर्किएका बालबालिकाले आफ्ना आमाबुबा र हजुरबा–हजुरआमाको संस्कृतिसँग परिचित हुने अवसर पाउँछन्।
यस अर्थमा, प्रवासमा रहेका नेपालीहरूले दशैँको संरक्षण मात्र गरिरहेका छैनन्; उनीहरूले बदलिँदो परिस्थिति र नयाँ पुस्ताको आवश्यकताअनुसार यसलाई नयाँ स्वरूपमा पनि निरन्तरता दिइरहेका छन्।
प्रवासमा दशैँ: मेरो अनुभव र अवलोकन
सामाजिक तथा सामुदायिक नेतृत्वमा संलग्न व्यक्तिका रूपमा मेरो अवलोकनमा, चाडपर्व विदेशमा रहेका नेपाली समुदायलाई एकताबद्ध गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हुन्।
वर्षभरि भेटघाट गर्न नपाएका मानिसहरू दशैँमा भेट्ने प्रयास गर्छन्। सामुदायिक संस्था, सांस्कृतिक समूह र परिवारहरूले कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। अभिभावकहरू आफ्ना बालबालिकालाई सहभागी गराउँछन्। युवाहरू सांस्कृतिक गतिविधिमा जोडिन्छन्। परम्परागत परिकार, संगीत र सामूहिक भेटघाट उत्सवको हिस्सा बन्छन्।
मलाई सबैभन्दा अर्थपूर्ण लाग्ने पक्ष भनेको नयाँ पुस्ताको सहभागिता हो।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा जन्मिएको कुनै बालबालिकासँग नेपालका गाउँमा दशैँका बेला पिङ खेलेको सम्झना नहुन सक्छ। उसले नेपालस्थित हजुरबा–हजुरआमाको घरमा बसेर टीका लगाएको अनुभव पनि नगरेको हुन सक्छ।
तर उसले टीकाको अर्थ बुझ्न सक्छ। जमरा किन राखिन्छ भन्ने सिक्न सक्छ। ज्येष्ठ व्यक्तिबाट आशीर्वाद लिने परम्पराको महत्त्व बुझ्न सक्छ। उसका आमाबुबाले दशैँका बेला नेपाल र घर किन सम्झन्छन् भन्ने कुरा पनि बुझ्न सक्छ।
यही सांस्कृतिक सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण छ।
संस्कृति पुस्तान्तरण हुनु भनेको परम्परालाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन; त्यसको अर्थ बुझाउनु, नयाँ पुस्तालाई सहभागी गराउनु र बदलिँदो परिवेशमा पनि त्यसलाई जीवन्त राख्नु हो।
विदेशमा रहेका नेपाली समुदायहरू विविध हुँदै गएका छन् र दशैँ मनाउने तरिका पनि परिवर्तन भइरहेका छन्। तैपनि चाडको मूल भावना र सांस्कृतिक महत्त्वलाई जोगाइराख्ने प्रयास स्पष्ट देखिन्छ। मेरो अनुभवमा, यस्ता सामूहिक अवसरले मानिसलाई आफ्नो समुदायसँग जोड्नुका साथै नेपालसँगको भावनात्मक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछन्।
दशैँ अझै पनि घरसँगै जोडिएको छ
IOM को डायस्पोरा अध्ययनअनुसार, सर्वेक्षणमा सहभागी ६१.४ प्रतिशत उत्तरदाताले भविष्यमा नेपाल फर्केर पुनः बसोबास गर्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए। यसको अर्थ उनीहरू सबै नेपाल फर्कनेछन् वा वैदेशिक बसाइँसराइ उल्टिनेछ भन्ने होइन। तर विदेशमा बसोबास गर्दैमा नेपालसँगको सम्बन्ध समाप्त हुँदैन भन्ने कुरा यसले स्मरण गराउँछ।
दशैँमा त्यो सम्बन्ध अझ स्पष्ट देखिन्छ।
कोही आमाबुबासँग टीका लगाउन समुद्रपार गरेर नेपाल आउँछन्। कोही विदेशभित्रै सयौँ माइल यात्रा गरेर नेपाली समुदायको कार्यक्रममा सहभागी हुन्छन्। कोही आफ्नै परिवारसँग शान्त रूपमा दशैँ मनाउँछन्। अनि कोही विदेशमै काम गर्दै समय मिलाएर नेपालमा रहेका परिवारसँग फोनमा कुरा गर्छन्।
नेपाली डायस्पोराको सदस्य र सामुदायिक नेतृत्वमा संलग्न व्यक्तिका रूपमा म यी सबै अनुभवलाई एउटै कथाका विभिन्न पाटाका रूपमा हेर्छु।
दशैँ नेपालको सीमाभन्दा धेरै टाढा पुगेको छ। तर अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, नेपालीहरू जहाँ पुगे पनि नेपाल उनीहरूसँगै यात्रा गरिरहेको छ।
टीका, जमरा, खाना, संगीत र सामूहिक भेटघाट देशअनुसार फरक हुन सक्छन्। आज दशैँ मनाइरहेका बालबालिका नेपालबाट हजारौँ माइल टाढा जन्मिएका हुन सक्छन्। तर ज्येष्ठ व्यक्तिबाट आशीर्वाद लिने, परिवारलाई सम्झने र आफ्नो जरासँग जोडिने भावनात्मक अर्थ उत्तिकै गहिरो रहन सक्छ।
हामी वैदेशिक बसाइँसराइलाई प्रायः तथ्याङ्कमा मापन गर्छौँ-कति मानिस विदेश गए, कति रकम नेपाल आयो, कति यात्रु नेपाल भित्रिए वा बाहिरिए।
तर दशैँले हामीलाई सम्झाउँछ कि बसाइँसराइको कथा आर्थिक कारोबार र यात्रुको सङ्ख्यामा मात्र सीमित छैन। यो परिवार, सम्बन्ध, सम्झना र अपनत्वको कथा पनि हो।
कहिलेकाहीँ, यही सम्बन्धले मानिसलाई केही दिनका लागि भए पनि हजारौँ माइलको यात्रा गरेर घर फर्कन प्रेरित गर्छ—परिवारसँग बस्न, आमाबुबाको आशीर्वाद लिन र निधारमा टीका लगाउन।
किनकि प्रवासले मानिसलाई घरबाट टाढा पुर्‍याउन सक्छ, तर घरसँग जोडिएको भावना सधैँ दूरीले मेटाउन सक्दैन।

( लामा गैरआवासीय नेपाली संघ (NRNA)
राष्ट्रिय समन्वय परिषद्, अमेरिकाकी  सचिव हुन।)