साउन लाग्यो कि बजारमा हरियो चुराको रुनझुन र हातभरि लागेको मेहन्दीको रातो रंग देखिन्छ। धेरैले यसलाई केवल फेशन वा विवाहित महिलाको पहिचान मात्र ठान्छन्, तर मेरो गहिरो अध्ययन र बुझाइमा यो हाम्रा पुर्खाले हजारौं वर्ष अगाडि बनाएको एक पूर्ण वैज्ञानिक, मनोवैज्ञानिक, आयुर्वेदिक र सांस्कृतिक प्रणाली हो। यो केवल हात सजाउने कुरा होइन, यो शरीर, मन, परिवार र प्रकृतिलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने सूत्र हो।
१. सांस्कृतिक र पौराणिक आधार :

शिव र प्रकृतिको मिलन साउन महिना हिन्दु पात्रो अनुसार भगवान शिवको सबैभन्दा प्रिय महिना हो। समुद्र मन्थनको कथा अनुसार साउनमै शिवजीले विष पान गरेर सृष्टि बचाउनु भएको थियो। विषको गर्मी शान्त पार्न उहाँलाई शितल चिजहरु - जल, बेलपत्र, हरियो वनस्पति चढाइन्छ। 

हरियो रंग स्वयं प्रकृति, जीवन र उर्वरताको प्रतीक हो। साउनमा खेतबारी, वनजंगल सबै हरियाली हुन्छन्। महिलाले हरियो चुरा लगाउनु भनेको आफूलाई त्यही उर्वर धरती आमा जस्तै बनाउनु हो। रातो मेहन्दी शक्ति, प्रेम र सौभाग्यकी देवी पार्वतीको प्रतीक हो। शिव-पार्वतीको पुनर्मिलनको महिना साउनमा महिलाले हरियो (शिवको कण्ठको शितलता) र रातो (पार्वतीको प्रेम) धारण गरेर आफ्नो वैवाहिक जीवनमा पनि त्यही अटुट प्रेम र सन्तुलन खोज्छिन्। यो सनातन संस्कृतिले सिकाएको 'प्रकृति जस्तै बाँच' भन्ने दर्शन हो।

पुरानो मान्यता अनुसार हरियो चुरा लगाउँदा नागदेवता खुशी हुन्छन् र लुतो जस्ता वर्षायामका रोगबाट बचाउँछन् भनिन्छ। यो पछाडि पनि डर देखाएर स्वास्थ्य नियम पालना गराउने चतुर्याइँ लुकेको छ।
२. वैज्ञानिक र आयुर्वेदिक रहस्य :

शरीरलाई शितल राख्ने प्रविधि साउनको वैज्ञानिक पक्ष सबैभन्दा रोचक छ। वर्षायाममा वातावरणमा आर्द्रता ८०% भन्दा बढी हुन्छ। हाम्रो शरीरमा पित्त दोष बढ्छ, एसिडिटी, छटपटी, छालामा चिलाउने, फंगल इन्फेक्सन बढी हुन्छ।

मेहन्दीको विज्ञान: मेहन्दीको पातमा 'लसोन' नामक प्राकृतिक तत्व हुन्छ जुन प्राकृतिक एन्टिसेप्टिक र कूलिंग एजेन्ट हो। हत्केलामा मेहन्दी लगाउँदा हाम्रो शरीरको सबैभन्दा तातो भागबाट गर्मी सोस्छ। हत्केलामा धेरै नसा र एक्युप्रेसर प्वाइन्ट हुन्छन्, मेहन्दीले तिनलाई शितल बनाएर तनाव, टाउको दुख्ने र अनिद्राबाट बचाउँछ। पुरानो आयुर्वेदमा मेहन्दीलाई 'रक्तशोधक' भनिन्छ।

हरियो चुरा (काँचको चुरा) को विज्ञान: काँचको चुराले हातमा हल्का घर्षण पैदा गर्छ, जसले रक्तसञ्चार बढाउँछ। चुराको आवाजले पनि एक प्रकारको साउन्ड थेरापीको काम गर्छ। वर्षाको झमझम आवाज र चुराको रुनझुनले मनलाई एकाग्र बनाउँछ र डिप्रेसन हुनबाट रोक्छ। साथै, साउनमा बिजुली चम्कने भएकाले पहिले पहिले काँचले विद्युत तरंगलाई सन्तुलनमा राख्छ भन्ने मान्यता पनि थियो।
३. मनोवैज्ञानिक र सामाजिक शक्ति :

रंगको मनोविज्ञान रंग विज्ञान (Color Psychology) अनुसार हरियो रंगले आँखा र दिमागलाई सबैभन्दा बढी शान्ति दिन्छ। साउनमा आकाश कालो हुन्छ, घाम कम लाग्छ, मानिसमा उदासी (Seasonal Affective Disorder) बढ्छ। यस्तो बेलामा हरियो र रातो जस्ता चम्किला रंगले मस्तिष्कमा डोपामाइन र सेरोटोनिन हर्मोन बढाउँछ, जसले खुशी र उमंग ल्याउँछ।

सामाजिक रूपमा, साउनमा नवविवाहित चेली माइत आउँछिन्। सबै महिलाहरु एकै रंगको चुरा र मेहन्दी लगाएर समूह बनाउँदा एकता, आत्मीयता र महिला सशक्तिकरणको भावना बढ्छ। यो एक प्रकारको सामूहिक उत्सव हो जसले महिलालाई घरको कामको तनावबाट केही समय मुक्ति दिएर आफ्नो लागि बाँच्न सिकाउँछ। जब सबैले एउटै श्रृंगार गर्छन्, तब धनी-गरिब, जातपातको भेदभाव हराएर समानताको सुन्दर सन्देश जान्छ।
निष्कर्ष : मेरो मत
मेरो विचारमा, साउनमा हरियो चुरा र मेहन्दी लगाउनु अन्धविश्वास होइन, यो हाम्रो पुर्खाको 'लाइफस्टाइल मेडिसिन' हो। उहाँहरुले धर्मको खोलमा विज्ञान, प्रकृतिको काखमा स्वास्थ्य र श्रृंगारको बहानामा मनोविज्ञानलाई यति सुन्दर तरिकाले बुनिदिनुभएको छ कि हामीले नबुझी पनि त्यसको फाइदा लिइरहेका छौं।

आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनमा मोबाइल र बत्तीको उज्यालोमा हराएको हाम्रो लागि साउनले भन्छ - एकछिन रोक, हातमा मेहन्दी लगा, हरियो चुरा बजा, साथीसँग गीत गा, र हरियाली हेर। यो आत्म-प्रेम (Self-Love) र प्रकृति-प्रेम (Nature-Love) को सबैभन्दा सस्तो र सुन्दर थेरापी हो। त्यसैले हरियो चुरा केवल काँच होइन, त्यो हरियाली धरतीप्रतिको सम्मान हो र मेहन्दी केवल रंग होइन, त्यो आफ्नो शरीरलाई माया गर्ने शितल स्पर्श हो।

[तारा बेथानचोक गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष हुन ।]